Istnieją różne podejścia do procesu uczenia się, które odzwierciedlają priorytety społeczne, kulturowe i indywidualne. Warto się nad nimi pochylić, aby zrozumieć cele jakie stawia przed nami system edukacji. Można zastanowić się w jakim stopniu są one spójne z budowaniem społeczeństwa, w którym ludzie mogą rozwijać się w obszarach, które ich interesują, jak przekłada się to na wymagania rynku pracy oraz na ile spełniana jest funkcja przystosowywania do życia we wspólnocie. W artykule „Podejście hierarchiczne indywidualne i kolektywne w nauczaniu” omówię dwie wizje tego, czym jest sukces w nauce i jaka ścieżka do niego prowadzi. Choć oba modele opierają się na strukturze hierarchicznej, różnią się w fundamentach, celach i sposobach realizacji procesu edukacyjnego.
Cele nauczania: Wiedza kontra wartości
Model hierarchiczny indywidualny (HI) koncentruje się na akademickich treściach jako głównym celu edukacji. Według tego podejścia, uczniowie mają zdobywać wiedzę, którą można mierzyć i oceniać. Ważne są tutaj jasno określone standardy i testy, które wyznaczają, co powinien opanować każdy uczeń. W tym modelu sukces mierzy się poprzez wyniki egzaminów i ocenę zgodności z przyjętymi standardami społecznymi.
Z kolei model hierarchiczny kolektywny (HC) stawia na pierwszym miejscu wartości wspólnotowe. Instytucje edukacyjne mają za zadanie nie tylko przekazać wiedzę, ale przede wszystkim kształtować postawy, które odzwierciedlają wartości grupy. Zamiast skupiać się na mierzalnych wynikach, HC podkreśla wagę procesów społecznych – współpracy, szacunku dla innych i udziału w życiu wspólnoty.
Odpowiedzialność za proces uczenia się
W modelu HI kluczową rolę odgrywa indywidualna odpowiedzialność. Uczniowie są zobowiązani do wysiłku, by osiągać postępy w nauce. Nauczyciele dostarczają materiałów i wskazówek, ale to od determinacji ucznia zależy, czy osiągnie sukces. Dodatkowo, instytucje edukacyjne odpowiadają za tworzenie warunków do indywidualnego wzrostu. Jest to model najbardziej rozpowszechniony w Polsce i większości krajów, znamy go z państwowych szkół oraz uczelni. Jego kluczowym elementem jest właśnie to, że cała odpowiedzialność za wyniki spada na ucznia, który musi się odnaleźć w sztywnym systemie oraz realizować cele narzucone przez instytucje, które nie zawsze będą spójne z jego własnymi czy też jego grupy.
HC patrzy na nauczanie z perspektywy kolektywu – tutaj odpowiedzialność spoczywa na całej społeczności edukacyjnej. Uczenie się jest procesem, w którym uczestnicy wewnętrznie przyswajają wartości i zachowania wymagane w grupie. Liderzy instytucji odgrywają kluczową rolę, tworząc pozytywne środowisko społeczne, które sprzyja współpracy i wzajemnemu wsparciu. W tym modelu, odpowiedzialność się rozkłada, wiele zadań opiera się na pracy grupowej.
Indywidualny wysiłek kontra współpraca
W modelu HI uczenie się to głównie samodzielny wysiłek ucznia, który zdobywa wiedzę poprzez pracę nad materiałem dostarczonym przez nauczyciela (bez konsultacji na ile ten materiał jest w oczach ucznia wartościowy). Kluczowe jest tu indywidualne zaangażowanie – sukces osiągają ci, którzy ciężko pracują i spełniają wyznaczone standardy.
HC podkreśla natomiast uczenie się poprzez współpracę. Kluczowe umiejętności zdobywa się, pracując w grupach i ucząc się od innych. Dorośli, w tym nauczyciele, nie tylko przekazują wiedzę, ale również uczą młodszych, jak efektywnie współpracować, rozwiązywać konflikty i funkcjonować w ramach grupy.
Struktura społeczna i definicja sukcesu
HI zakłada, że młodzi ludzie potrzebują mocnego przewodnictwa dorosłych, by osiągnąć sukces. Uczniowie, którzy dobrze radzą sobie w szkole, zasługują na społeczne i ekonomiczne nagrody. Sukces jest tutaj zdefiniowany przez wyniki akademickie i zgodność z ustalonymi normami. Oczekuje się, że osoby, które dobrze radzą sobie w szkole, powinny też otrzymać odpowiednio wysokie stanowiska oraz idące za nim wynagrodzenie.
Z kolei HC uważa, że sukces wynika z umiejętności produktywnego uczestnictwa w społeczności. Choć trudno jest mierzyć takie osiągnięcia, to społeczność ocenia je na podstawie zdolności do współpracy, integracji i respektowania wartości wspólnoty.
Kiedy wybrać HI, a kiedy HC?
Oba modele mają swoje miejsce. Jak zazwyczaj w takich sytuacjach, najrozsądniejsza jest mieszanka obu wizji. Wybór między modelem HI a HC zależy od celów edukacyjnych i wartości promowanych przez społeczność, warto jednak zwrócić uwagę na to, że w czasach, gdy dyplom traci na znaczeniu, młodsze pokolenia coraz słabiej radzą sobie z budowaniem relacji i na domiar wszystkiego rynek pracy jest dość nieprzewidywalny, HC może zaproponować budowanie poczucia własnej wartości jako ważnego członka społeczeństwa bez etykietowania ocenami w dzienniku. Dodatkowo w tym systemie naturalnie rozwija się kompetencje społeczne, które również mogą być indykatorem sukcesu. HI jest odpowiedni tam, gdzie priorytetem są mierzalne osiągnięcia, np. w przygotowaniu do pracy w konkurencyjnym środowisku zawodowym czy potrzeba obszary, gdzie istotne jest dobre poznanie konkretnych umiejętności, np. kurs prawa jazdy.
Oba modele mają swoje zalety, ale ich skuteczność zależy od dopasowania do kontekstu kulturowego i społecznego. Edukacja może zyskać, jeśli połączy elementy obu podejść, balansując między indywidualnymi aspiracjami a potrzebami wspólnoty.
Interesuje Cię jak mogę pomóc Twojej szkole językowej i lektorom? Sprawdź jakie webinary prowadzę dla szkół:
A także oraz dla firm:
Chcesz mnie lepiej poznać? Zapraszam na mój LinkedIn!